Božić Bata, Sveti Nikola ili neko treći: Kako je nastala legenda o Deda Mrazu?

U mašti sve dece sveta, pa i odraslih koji su mladi u srcu, Deda Mraz je dobroćudni dekica, duge sede brade, s naočarima na vrhu nosa, većeg okruglog stomaka, uvek veseo, odeven u crveno odelo sa belim krznom.

Širom sveta se vozi u letećim sankama u koje je upregnuto irvase od kojih svaki ima svoje ime, a najpoznatiji je predvodnik Rudolf koji, zahvaljujući svom crvenom svetlećem nosu, Deda Mrazu osvetljava put u snežnoj i maglovitoj zimskoj noći.

Foto: Envato

Deda Mraz obično čeka da svi zaspe, a zatim ulazi kroz dimnjak otvorenog kamina, deci spušta poklone u čarape, čizme ili ispod okićene jelke i tu dečija radost i ushićenje počinju.

Deda Mraz živi u svom selu daleko na severu. Kao njegova domovina često se pominje zemlja Laponija (severni deo Finske).

On tamo živi sa svojim patuljcima koji tokom čitave godine vredno rade proizvodeći igračke za dobru decu koje će im Deda Mraz podeliti u novogodišnjoj ili božićnoj noći.

Kod nas se nekada vezivao za Božić

U većini zapadnoevropskih zemalja, lik Deda Mraza vezuje se za Božić, a u manjem delu za Svetog Nikolu.

U istočnoj Evropi uglavnom se vezuje za Novu godinu.

Deda Mraz se i kod nas nekada primarno vezivao za Božić i bio je čuven kao Božić Bata, ali je dolaskom komunizma i ateizma prihvaćen istočnjački model.

Foto: Envato

Deda Mrazov lik i delo se temelji na liku Svetog Nikole i on je svakako jedna od inspiracija za Deda Mraza i njegova preteča.

Priča o savremenom Deda Mrazu je varijacija holandske priče bazirane na istorijskoj ličnosti Svetog Nikole, koji je bio poznat po svojoj darežljivosti siromašnima.

Holandska priča povezuje ga sa Španijom iz koje je brodom dolazio do njihovih obala i domova.

Tamo su mu pomagali robovi, a jedan od njih bio je poznat kao Zvarte Piet (Crni Petar) koji je Svetom Nikoli bio isto što i vilenjaci Deda Mrazu, samo što je nevaljalu i zločestu decu Crni Petar kinjio i šibao.

Sveti Nikola je delio poklone na svoj dan, ali se vremenom približio i samom Božiću.

Foto: Pixabay

Godine 1969. Papa Pavle VI, naredio je da se Sveti Nikola izbriše iz rimokatoličkog kalendara svetaca koje bi hrišćani trebalo slaviti, ali je ipak kao svetac ostao da se slavi i danas.

Do 19. veka, savremeni izgled Deda Mraza počeo je da se oblikuje, posebno u Sjedinjenim Američkim Državama, gde je pesma Klementa Klarka Mura "Poseta Svetom Nikoli" (poznatija kao "Noć pred Božić") prikazala veselog, zdepastog lika koji putuje sankama koje vuku irvasi.

Ovaj izgled dodatno su popularisale ilustracije Tomasa Nasta i reklame Koka-kole u 20. veku, što je učvrstilo Deda Mrazov ikonični izgled.

Zli čarobnjak kod Slovena

Kod Slovena legende se vezuju za Deda Mraza kao zlog čarobnjaka starca Mraza koji je imao moć da zaledi ljudska bića.

Otimao je decu i odvodio ih u svom džinovskom džaku.

Za njihov otkup od roditelja je tražio da mu daju poklone. Tokom vremena, pod uticajem hrišćanstva, lik Deda Mraza je izmenjen, tako da je on postao ljubazan i počinje da daje poklone deci.

Od 19. veka legende o njemu su oblikovali i književni uticaji

Germanski bog Odin

Tradicija današnjeg Deda Mraza vezuje se čak za germansko pagansko verovanje u boga Odina, koji je jahao letećeg konja sa osam nogu - Slepnira, a čija su današnja paralela čuveni Deda Mrazovi irvasi.

Deca bi ostavila svoje čizme napunjene šargarepama, slamom ili šećerom kod dimnjaka da ih pojede Slepnir.

​Odin bi zatim nagradio ljubaznost te dece, zamenivši hranu za Slepnira poklonima ili slatkišima.

Ovaj običaj opstao je u Nemačkoj, Belgiji i Holandiji posle prihvatanja hrišćanstva i postao je povezan sa Svetim Nikolom, a može se i danas videti kako deca u nekim kućama ostavljaju čarape pokraj dimnjaka.

Ovaj običaj je došao u Sjedinjene Države kroz holandsku koloniju Novi Amsterdam, pre britanskog osvajanja u 17. veku u evoluirao je u kačenje čarapa na kamin. 

Pisma Deda Mrazu

Pisanje pisama Deda Mrazu postalo je običaj kod dece. Ova pisma obično sadrže spisak željenih igračaka i potvrde o dobrom ponašanju.

Mnoge poštanske službe dozvoljavaju slanje pisama Deda Mrazu, a na njih odgovaraju radnici pošte ili spoljni saradnici, kao što su članovi dobrotovornih organizacija.

Foto: Envato

Prema Svetskom poštanskom savezu, Poštanska služba SAD ima najstariji organizovani pokušaj odgovaranja na pisma Deda Mrazu od strane nekog nacionalnog poštanskog sistema.

Ova praksa je počela 1912. godine, a od 1940. godine se naziva "Operacija Deda Mraz" čiji je cilj da su pisma Deda Mrazu prosleđena dobrotvornim organizacijama, velikim korporacijama, lokalnim poslodavcima i pojedincima kako bi se ispunili dečji snovi.

Čarape za poklone

Za Božić je neizostavno vezano i tradicionalno kačenje čarapa.

Prvi su ove čarape, koje su visile sa odžaka, pomenuli ilustrator Tomas Nast i pisac Džordž Vebster u priči o poseti Deda Mraza.

Foto: Envato

U Kanadi su deca stavljala cipele blizu kamina, tako da bi mali Isus, kasnije Božić Bata pa Deda Mraz, mogao da stavi poklone za njih.

U mnogim zemljama se više ne kače čarape na kamin, jer su ih deca stavljala na ram od kreveta, kako bi im bliže bili očekivani pokloni ali su kasnije, unošenjem jelke u kuću, pokloni dobili svoje mesto ispod ovog božićnog drveta.

Čestitke

Propratni rekviziti, bez kojih se danas ne mogu zamisliti Božić i Nova godina, nastali su u evropskim zemljama.

Engleska je bila majka čestitki, Irska je donela stavljanje sveća i svetiljki na prozore, Čehoslovačka i Japan su kumovale poplavi jelki i ukrasa za kućnu upotrebu. Početkom 15. veka pojavili su se papiri s najlepšim željama.

Dva veka kasnije, prodavci nešto slično šalju u štampanoj verziji svojim mušterijama. Ali, tek pojavom litografije u Nemačkoj, 1786, počela je proizvodnja velikog broja čestitki, koje su se mogle dobro i naplatiti.

Foto: Envato

U Engleskoj, gde su se i pojavili prvi oblici čestitki, 1840. godine javljaju se i prve markice i crteži s božićnim motivima.

Tri godine kasnije, Džon Kalkot Horsli pravi prvu čestitku za Sir Henri Kola, na kojoj je predstavljena porodica u vreme Božića, kako diže čaše da nazdravi.

Luis Prang, nemački litograf koji je emigrirao u Njujork polovinom 19. veka, napravio je prvu čestitku za američko područje.

U Bostonu je otvorio radnju i tu je nastala prva čestitka u boji.

Komentari (0)